Historia Krynicy Morskiej

Fascynująca opowieść o dawnej Łysicy, która z rybackiej osady przeobraziła się w modny kurort.

Średniowieczne Początki (do 1840 r.)

Pierwsze wzmianki o osadzie na Mierzei Wiślanej sięgają XIII wieku. Od nazwy słynnego drzewa granicznego, osada zyskała miano Lipa, a później, jako **Łysa Góra (Kahlenberge)**, stała się kluczowym punktem na szlaku handlowym i rybackim.

1258–1282: Pierwsze wzmianki o miejscowości **Lipa (Liep)**.
1309: Zakon Najświętszej Marii Panny (Krzyżacy) dzieli Mierzeję Wiślaną. Część z miejscowością Lipa wchodzi w skład komturii elbląskiej, zarządzanej przez urząd rybicki w Skowronkach.
Około 1350 r.: Biskup pomezański Arnold wymienia miejscowość **Calenberg (Łysa Góra, Łysica)**.
20 sierpnia 1424 r.: Komtur elbląski wystawia przywilej lokacyjny dla karczmy położonej zu dem Kahlenberge.
1481–Koniec XV w.: Rachunki miejskie Elbląga wspominają wsie Przebrno, Skowronki, Łysa Góra (Kahlenberge) jako tradycyjnie związane z administracją elbląską. Powstają pierwsze osady rybackie przy karczmach.
1660: Lustracja na żądanie Magistratu Gdańskiego odnotowuje w Kahlberg **7 zagród rybackich**.
Koniec XVIII w.: W Łysej Górze powstaje stacja poczty królewskiej na linii Gdańsk - Królewiec.
Początki XIX w.: Miasto Gdańsk kończy akcję flancowania nagich wydm. W przystosowanych pokojach pocztowych zaczynają gościć **pierwsi letnicy** z Elbląga i Braniewa.

Od Łysicy do Krynicy Morskiej (1840–1872)

Maj 1827: Czterech elbląskich mieszczan rejestruje spółkę akcyjną w celu ustanowienia żeglugi Elbląg – Pilawa/Królewiec.
1840: Elbląscy przedsiębiorcy zakładają Konsorcjum Parowcowe, które w 1841 r. kupuje nowoczesny parostatek.
Wrzesień 1842: Konsorcjum Pięciu odkupuje od miasta Gdańska kilka hektarów lasu. **Wybudowano pensjonat "Belweder"**. W ten sposób odludna Łysica zaczęła przeistaczać się w modną Krynicę Morską. Uporządkowano dziką plażę i wyposażono w kabiny.
Koniec 1852 r.: Krynicę Morską odwiedziło 688 gości.
Koniec 1857 r.: Liczba gości wzrasta do 814 (w tym 330 z Elbląga).
1870: Nastały "inne czasy" – kurort zaczął zmieniać swój rytm w kierunku włoskiego kurortu nad Bałtykiem.
1872: Utworzenie **Spółki Akcyjnej Kąpielisko Morskie w Łysej Górze (A.G.S.K.)**, która przejęła stery rozwoju miejscowości.
1897: Wybudowano **latarnię morską**, służącą statkom przybijającym do portu.

Demokratyczna Filantropia Ferdinanda Schichau

Spółka A.G.S.K., wyłoniona z Komitetu Inicjatywnego, nie była nastawiona na szybki zysk. Kluczową rolę odegrał w niej **Ferdinand Schichau** (właściciel stoczni), który jako filantrop inwestował zarobione pieniądze w infrastrukturę i upiększanie kurortu. W ciągu ośmiu lat (1905–1913) A.G.S.K. przeznaczyła na rozbudowę dróg, oświetlenie i umocnienie nabrzeży kwotę **147 638 marek** (5-krotność kapitału zakładowego), a akcjonariusze nie pobierali dywidend.

Lista Akcjonariuszy Spółki (18 listopada 1872)

Spółka, założona z kapitałem zakładowym 30 000 talarów (30 akcjonariuszy po 10 akcji), była zorganizowana na niezwykle demokratycznych zasadach: nikt nie mógł uzyskać więcej niż 10 głosów, nawet pomimo potencjalnie większych pakietów akcji. Założyciele zatroszczyli się o to, aby decyzje podejmowało większe gremium kierujące się dobrem kąpieliska.

Nazwisko i Imię Akcjonariusza	Zawód
Jacob Litten	Bankier
Ferdinand Schichau	Fabrykant
Georg Grunau	Kupiec
Adolph Philips	Nadburmistrz Elbląga
Eduard Aschenheim	Kupiec
Carl Albert Fehrmann	Kupiec
Otto Fleischer	Lekarz, Dr. med.
Theodor Pohl	Kupiec
Herman Behrong	Kupiec
Eduard Levinsen	Kupiec
Heinrich Baerecke	Ziemianin
Gustaw Hambruch	Fabrykant
Otto Pohl	Kupiec
Arnold Petrus	Kupiec
Carl Robert Heinrich	Adwokat
Julius Giebler	Kupiec
Heinrich Haarbrucker	Kupiec
Albert Schmidt	Kupiec
Theopphil Kirsten	Kupiec
Amadeus Lieben	Rentier
Carl Reater	Kupiec
Emil Mozen	Hotelarz
Heinric Lorentz	Kupiec
August Teucher	Kupiec
Fridiolin Sonnestuhl	Cieśla
Philip Krause	Cieśla
Heinrich Fechter	Cieśla
Carl Sonnenstuhl	Cieśla

Architektura Kurortu i Zabiegi Uzdrowiskowe

Jednym z celów A.G.S.K. było uzyskanie dla Krynicy Morskiej statusu uzdrowiska morskiego. Jako dobroczynny wpływ na zdrowie proponowano kąpiele w zimnych wodach Bałtyku, spacery i wdychanie jodu. Krynica Morska nigdy nie była przygotowana do typowo uzdrawiających zabiegów kuracyjnych i nie jest po dziś dzień.

W 1878 r. wybudowano budynek zwany **Ciepłe Łazienki**, zmodernizowany w 1913 r. Tłoczono w nim podgrzewaną wodę morską i wzbogacano tlenem, węglowodanami lub solami mineralnymi/ziołami. Budynek ten został rozebrany w 1956 r., a na jego miejscu powstał Ośrodek Wypoczynkowy **TĘCZA**.

Najważniejsze Budynki Kąpieliska Morskiego:

Belvedre: Jeden z najznamienitszych budynków. Miejsce spotkań, kawiarnia, sala muzyczna i bilardowa. Kierowano tam prosto z parostatków.
Furst Blucher: Pierwszy hotel z miejscami noclegowymi. Po 1872 r. wyburzony i zastąpiony większym **Furst Blucher II**.
Concordia: Prywatna willa, później restauracja RIVIERA (spalona). Obecnie Pensjonat **Victoria**.
Dependence: Hotel z około 16 pokojami. Obecnie budynek **BAŁTYK II** (ul. Tkaczy 2).
Conservierhaus: Hotel z około 20 pokojami i usługami w parterze (sklepy, czytelnia, kawiarnia wiedeńska).
Bellevue: Pensjonat i restauracja "Czarny Wieloryb", położona nad Zalewem Wiślanym.
Pallax: Siedziba lekarza kuracyjnego. Później restauracja Meduza.
**Reimer’s Hotel:** Sala balowa, klubowa, duża restauracja. Obecnie budynek TP S.A.
**Hotel Kaiserhof:** Zachowany. Obecny adres ul. Robotników 21.
**Wille Meta i Schmalfeld & Reich:** Zachowane, tworzą jeden obiekt (klasztor z Braniewa, ul. Robotników 13-15).
**Villa Marta:** Zachowana (ul. Robotników 11).
**Villa Helene:** Zachowana (ul. Robotników 9).
**Villa Warda:** Obecny adres ul. Robotników 7.
**Furst Bismarck:** Zachowany tylko budynek pensjonatu (ul. Robotników 8). Hotel zastąpił ośrodek Siarkopol.
**Villa Baltic:** Obecnie FWP Warta (ul. Robotników 6).
**Villa Olga:** Obecnie prywatny dom mieszkalny (ul. Robotników 2).
**Cesarski Dwór:** Konkurencyjna budowla dla BELVEDERE (50 pokoi, sale taneczne). Później BAŁTYK. Obiekt podupadł, został zburzony i odbudowany.
**Kronprintz:** Pensjonat. Obecnie budynek poczty.

Krynica Morska po II Wojnie Światowej (1954–1971)

Po II wojnie światowej Krynica istniała jako **Łysa Góra**, później **Łysica**. W 1959 roku zamieszkiwało ją około 600 osób, w większości pracujących jako pomoc rybaka lub w nowo budowanych ośrodkach wczasowych przez większe zakłady przetwórstwa i przemysłu.

Ważniejsze Daty i Wydarzenia:

1957: Artykuł w "Dzienniku Bałtyckim" pt. "LIPA CZYLI KRYNICA MORSKA" nagłaśnia zaniedbania. WKPG przedstawia uchwałę ws. zagospodarowania Łysicy w planie 5-letnim.
**1957 (LATO):** Wprowadzana jest opieka lekarska – latem kierowany jest dodatkowy doktor medycyny.
**1959:** Liczba mieszkańców osiąga około 600. Wprowadzono ustawę dot. otwierania działalności gospodarczej (np. wędzarni) opodatkowanej ryczałtem.
**1960:** Wybudowano **teatr** (na 500 miejsc, ślad po nim zaginął do 2010 r.). Zakład ZAMECH buduje domki campingowe, kredytowana inwestycja budynków usługowych (2,5 mln zł).
**1961:** Stacjonujące ośrodki wczasowe domagają się u władz: świetlicy, remontu ulic i chodników, muszki koncertowej, solariów kwarcowych, krytego basenu. Sezon zakończono z liczbą **34 500 odwiedzających**.
**1962:** Liczba mieszkańców osiąga 700 osób.
**1963:** Kapitanat Elbląski pogłębia port. W latach 1957–1960 zakłady pracy wybudowały 46 ośrodków wypoczynkowych (kosztem 178 mln zł).
**1964:** **Ochotnicza Straż Pożarna** otrzymuje nowy sprzęt. Wybudowano **drogę łączącą Piaski z Krynicą Morską**. Powstaje **ośrodek zdrowia**.
**1965:** Wybudowano pawilon dla sekcji żeglarstwa zalewowego. PTTK wyodrębnia grunt pod budynek wielokondygnacyjny. Rozpoczyna się akcja kolonizacyjna (budowa ośrodków dla dzieci i pracowników przez duże przedsiębiorstwa).
**1966:** Budowa ośrodka **BURSZTYN**. Wybudowano **3 pawilony handlowe PSS SPOŁEM** kosztem 1,8 mln zł. Krynica Morska posiada **1700 miejsc noclegowych**.
**1967:** Likwidacja baru mlecznego i zamiana na smażalnię ryb. Elbląski Browar buduje ośrodek za 10 mln zł. Wprowadzono opłatę za wstęp na plażę (**4 zł** od dorosłego). PSS Społem buduje zmechanizowaną piekarnię.
**1968:** Przygotowania do budowy wodociągów i kanalizacji. Piaski (Nowa Karczma) zakładają komitet elektryfikacji. Budowa kanalizacji i wodociągów rusza kosztem 20 mln zł.
**1969:** Miejscowość ma **820 mieszkańców** i **35 ośrodków wypoczynkowych**. Powstaje cukiernia **BAJKA**. Spółdzielnie rybackie "Pokój" i "Mierzeja" dostarczają ryby. Powstaje **remiza strażacka**. Statki pasażerskie przewiozły już 60 tys. pasażerów.
**1971:** Raport o stanie turystyki na Mierzei Wiślanej.